در حال تقيه ايضا ، سليس و مطيع و منقاد و قليل الخلاف و قليل النفور و مثل آب با همه‌كس جور و محشور باشد از غير اين‌كه كثيف بگردد . و اين خصلت ايضا از عمده علامات عقل است و از خاصهء انبيا و اوليا و اهل فضل و كمال است و در حديث است كه « المؤمن ليّن العريكة » « 1 » ؛ يعنى مؤمن آن است كه نرم باشد طبيعت آن « و المؤمنون ليّنون هينّون » « 2 » ؛ يعنى مؤمنين نرم و متواضع و فروتن مىباشند . و سلاح العلم لين الكلمة « 3 » ؛ يعنى سلاح و آلت تحصيل و تعلّم علم ، نرمى كلام است . « و من تلن حاشيته يستدم من قومه المودّة » « 4 » ؛ يعنى كسى كه نرم باشد جوارح و زبان او ، كسب مىنمايد از قوم خود محبت و مودت را « و من لان عوده كثفت اغصانه » « 5 » ؛ يعنى كسى كه چوب و ساق آن نرم باشد البته كثيف مىشود شاخ‌هاى آن ؛ مراد آن است كه هركس كه طبيعت آن مثل اصل و ساق درخت نرم باشد پس به اطراف و جوانب آن ، مردمان بسيار جمع مىشوند و استعانت و تقويت به ايشان مىنمايد ، مثل جمع شدن علف و خار و خاشاك بر شاخ‌هاى درختى كه ساق آن نرم باشد و به زمين فرود آمده باشد ، هرچند كه به سبب اشتغال اين كس به ايشان خالى از كثافت و آلودگى و دور شدن از جوهر خود نباشد . و اين قسم كلام از كلمات حكميه است كه مقصود در آن ، بيان حقايق است نه بيان رجحانيت ، چنان‌كه لفظ كثافت اشاره به عدم رجحانيت و تنزل نمودن از جوهريت خود دارد . و خداوند ايضا در وصف مؤمنين فرموده است كه أَذِلَّةٍ عَلَى الْمُؤْمِنِينَ أَعِزَّةٍ عَلَى الْكافِرِينَ « 6 » ، يعنى با مؤمنين و اهل طاعت اللّه متواضع و نرم و فروتن مىباشند و با كافرين و اهل سخط اللّه زبر و درشت و غالب مىباشند . و فرموده است كه أَشِدَّاءُ عَلَى الْكُفَّارِ رُحَماءُ بَيْنَهُمْ « 7 » ، يعنى شديد و سخت و درشت‌رفتار مىباشند بر كافرين و نرم طبيعت و رحيم دل و

--> ( 1 ) . صبحى صالح ، نهج البلاغه ، ص 533 ، ضمن رقم 333 و اصول كافى ، ج 2 ، ص 226 و 227 ، باب المؤمن و علاماته و صفاته ، ح 1 ؛ حديث اين‌چنين است : « المؤمن هو . . . ليّن العريكه » . ( 2 ) . شرح شهاب الاخبار ، ص 48 ، رقم 119 . ( 3 ) . تحف العقول ، ص 141 ؛ و حديث اين‌چنين است : « انّ العلم ذو فضائل كثيره . . . و سلاحه لين الكلام . . . » . ( 4 ) . صبحى صالح ، نهج البلاغه ، ص 65 ، رقم 23 و عبارت چنين است : « . . . و من تلن حاشيته يستدم من قومه المودّة . . . » . ( 5 ) . همان ، ص 507 ، رقم 214 . ( 6 ) . مائده : 54 . ( 7 ) . فتح : 29 .